Avrupa Birliği’nin Karbon Düzenlemesi (CBAM) Ağır Sanayiyi ve Küresel Ticareti Yeniden Şekillendiriyor

Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) karbon maliyetleriyle küresel ticaret akışlarını etkilerken, AB’nin paslanmaz çelik üretimi 2026’nın ilk çeyreğinde yüzde 4,6 azaldı. Yüksek emisyon varsayılan değerleri, ithalat kotalarındaki daralma ve tedarik zinciri izlenebilirliği zorunlulukları sanayi şirketleri için kritik maliyet unsurları haline geldi.

Çelik, çimento ve kimyasallar gibi enerji yoğun endüstriler, küresel karbondioksit (CO2) emisyonlarının yaklaşık dörtte birini oluşturuyor. Emisyonları azaltmanın zor ve maliyetli olduğu ağır sanayi sektörü, Avrupa Birliği’nin (AB) “karbon sızıntısını” önlemek ve yerli üreticilerle ithalatçılar arasında eşit bir rekabet ortamı yaratmak amacıyla uygulamaya koyduğu Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nın (CBAM) ekonomik etkilerini derinden hissediyor. Uygulama, tedarik zinciri izlenebilirliğini ve doğru emisyon verisi yönetimini ticari operasyonların merkezine taşıyor.

AB Çelik Üretiminde Düşüş ve Maliyet Baskısı

2026’nın ilk çeyreğinde AB paslanmaz çelik üretimi yıllık bazda yüzde 4,6 azalarak 1,47 milyon tona geriledi. Ham çelik üretiminin 2025’te 2008 öncesi seviyelerin yaklaşık 60 milyon ton altında seyrederek tarihi düşük seviyelere inmesinin ardından yaşanan bu düşüşte; zayıf iç talep, yüksek enerji maliyetleri, 2025’te tüketimin yaklaşık yüzde 30’una ulaşan ithalat payı ve yarı mamul ithalatındaki CBAM maliyeti belirsizlikleri etkili oldu.

Avrupa çelik üretiminin yüzde 55’ini oluşturan yüksek fırın-temel oksijen fırını (BF-BOF) yöntemi, ton çelik başına yaklaşık 2,0 ila 2,2 ton CO2 üretiyor. Üretimin yaklaşık yüzde 45’ini oluşturan elektrikli ark fırınları (EAF) ise doğrudan indirgenmiş demir (DRI) kullanıldığında yaklaşık 1,4 ton, hurda kullanıldığında ise 0,6 ila 0,7 ton CO2 salımı yapıyor.

Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamındaki ek primlerden kaçınmak için düşük emisyonlu EAF üretimine geçiş mantıklı görünse de, EAF yönteminin yüksek elektrik ihtiyacı (ton başına yaklaşık 0,45 MWh) üreticileri Avrupa’daki yüksek elektrik fiyatlarına maruz bırakıyor. BF-BOF yöntemi ton başına sadece 0,05 MWh elektrik tüketirken, EAF üreticileri, 2022’den bu yana MWh başına 20 ila 200 avro arasında dalgalanan fiyatlar nedeniyle ton başına 70 avroya varan ek maliyet riskleriyle karşı karşıya kalıyor.

İthalatta Sert Düşüş ve Yüksek “Varsayılan” Değerler

CBAM’ın kesin uygulamasının başlamasıyla AB’ye çelik ithalatında belirgin düşüşler kaydedildi. 23 Şubat 2026’ya kadar gümrükten çekilen paslanmaz soğuk haddelenmiş rulo hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 44 azaldı. Toplam bitmiş paslanmaz ürün ithalatı ise 2026’nın ilk yarısında yıllık bazda yüzde 37 geriledi.

Düzenlemenin getirdiği maliyetler, AB’nin belirlediği “varsayılan değerler” (default values) üzerinden hesaplandığında bazı uluslararası üreticiler için ticari uygulanabilirliği ortadan kaldırıyor. CarbonChain tarafından yayımlanan Mart 2026 tarihli bir rapora göre; Endonezya menşeli sıcak haddelenmiş rulo (HRC) çelik için karbon fiyatının 80 avro olduğu senaryoda, varsayılan değerler ton başına yaklaşık 620 avroluk bir ek maliyet yaratıyor. Bu rakam, malzemenin Avrupa’ya yaklaşık 490 avro olan CFR (mal bedeli ve navlun) teslim fiyatını aşıyor.

Tayvan örneğinde de benzer bir süreç yaşandı. Aralık 2025’te belirlenen varsayılan değerler uyarınca Tayvan menşeli paslanmaz soğuk haddelenmiş rulo, ton başına 80 avroluk karbon fiyatıyla yaklaşık 674 avro CBAM maliyetiyle karşılaştı. Avrupa Komisyonu, 31 Temmuz 2026’da (AB 2026/1740 sayılı Uygulama Yönetmeliği ile) Tayvan’a özgü bu değerleri geri çekerek “diğer ülkeler ve bölgeler” kategorisini devreye soktu. Bu değişiklikle maliyet ton başına 343 avroya düşerken, ABD menşeli malzeme için maliyet yaklaşık 189 avro seviyesinde kaldı.

Kotaların Daralması ve İzlenebilirlik Zorunluluğu

AB ve İngiltere, 1 Temmuz 2026 itibarıyla yeni ithalat kotalarını ve gümrük tarifesi oranlarını uygulamaya aldı. AB (2026/1384 sayılı Yönetmelik), tarifesiz kotaları yüzde 47’lik bir düşüşle yıllık 18,3 milyon tona indirirken, kota dışı gümrük vergisini yüzde 25’ten yüzde 50’ye yükseltti. İngiltere’nin paralel düzenlemesi de tarifesiz kotayı yüzde 51 azaltarak yaklaşık 3,2 milyon tona çekti ve kota dışı tarifeyi yüzde 50 olarak belirledi.

AB yönetmeliği ayrıca sektöre “eriyik ve döküm” (melt and pour) izlenebilirlik kuralını getirdi. 1 Ekim 2026’dan itibaren ithalatçıların çeliklerin ilk eritildiği ve döküldüğü ülkeyi (örneğin değirmen test belgesi ile) kanıtlaması zorunlu kılındı. Avrupa Komisyonu, 1 Ekim 2027’den itibaren bu verileri kota dağıtımında kullanmaya başlayacak.

Politika Güncellemeleri ve İngiltere CBAM’i

CBAM sertifika fiyatları, AB ETS açık artırma ortalama fiyatına sabitlenmiş durumda. 2026 yılı ithalatı için Komisyon, birinci çeyrekte ton başına 75,36 avro, ikinci çeyrekte 75,28 avro fiyat belirledi. Güncel piyasa fiyatı ise yaklaşık 80 avro seviyesinde seyrediyor.

17 Temmuz 2026’da Avrupa Komisyonu, AB ETS incelemesi kapsamında (COM(2026) 616) bir teklif sunarak, CBAM sektörleri için ücretsiz tahsisatın yüzde 15’inin 2028’den itibaren yeniden başlatılmasını ve tamamen kaldırma sürecinin 2034’ten 2038’e uzatılmasını önerdi. Ancak teklif henüz yasalaşmadığı için 2034 hedefine yönelik mevcut takvim geçerliliğini koruyor.

Öte yandan, 1 Ocak 2027’de İngiltere’nin kendi CBAM düzenlemesi yürürlüğe girecek. AB CBAM ve İngiltere CBAM arasında önemli yapısal farklılıklar bulunuyor:

• Mekanizma: AB CBAM, ETS ödeneklerine bağlı bir sertifika sistemi iken; İngiltere CBAM, vergi dairesi HMRC’ye ödenen doğrudan bir vergi olarak uygulanacak.
• Eşik Değerler: AB’de ithalatçı başına yıllık 50 tonluk bir sınır uygulanırken; İngiltere’de son 12 ay veya gelecek 30 gün için 50.000 sterlinlik değer eşiği baz alınıyor.
• Sektörler: AB CBAM elektrik ve dolaylı emisyonları kapsarken; İngiltere CBAM başlangıçta elektriği dahil etmiyor ve dolaylı emisyon raporlamasını en erken 2029’a erteliyor.

İngiltere ve AB emisyon ticaret sistemlerinin birleştirilmesine yönelik Ocak 2026’da başlayan müzakereler sonuçlanıncaya kadar, İngiltere menşeli mallar AB’de, AB menşeli mallar ise 2027’den itibaren İngiltere’de CBAM yükümlülüklerine tabi olmaya devam edecek. İlk AB CBAM sertifikaları 1 Şubat 2027’de satışa çıkacak ve 2026 ithalat beyanları 30 Eylül 2027’de gerçekleştirilecek.